ผึ้งไม่ได้มีบทบาทเพียงการผลิตน้ำผึ้งที่มีคุณค่าทางอาหารเท่านั้น แต่ยังเป็นแมลงสำคัญที่ช่วยผสมเกสรให้พืชผลทางการเกษตร ช่วยให้พืชติดผลและเพิ่มโอกาสในการสร้างผลผลิตที่มีคุณภาพ การเลี้ยงผึ้งโพรงไทยจึงเป็นอีกหนึ่งทางเลือกสำหรับเกษตรกรและผู้ที่สนใจสร้างรายได้เสริมจากธรรมชาติ โดยสามารถต่อยอดทั้งการจำหน่ายน้ำผึ้งและผลิตภัณฑ์จากผึ้ง ควบคู่กับการดูแลระบบนิเวศในชุมชน
มหาวิทยาลัยพะเยาให้ความสำคัญกับการนำองค์ความรู้และเทคโนโลยีไปประยุกต์ใช้เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชน ผ่านโครงการ “ขยายผลเทคโนโลยีพันธุ์ผึ้งโพรงไทยเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและยกระดับรายได้เกษตรกร” โดยคณะวิทยาศาสตร์ ร่วมกับสำนักงานเกษตรจังหวัดพะเยา สำนักงานเกษตรอำเภอเชียงคำ และเครือข่ายเกษตรกรในพื้นที่ มุ่งถ่ายทอดความรู้ด้านการเลี้ยงผึ้งโพรงไทยให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่และวิถีชีวิตของชุมชน
เมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน 2569 โครงการได้จัดกิจกรรมถ่ายทอดองค์ความรู้ครั้งที่ 4 ณ ไร่จันทร์ดู บ้านศรีวิไล อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา มีเกษตรกรเข้าร่วม 80 คน กิจกรรมประกอบด้วยการเรียนรู้เกี่ยวกับชีววิทยาของผึ้ง การจัดการรัง และเทคนิคการเลี้ยงผึ้งอย่างเหมาะสม เพื่อให้ผู้เข้าร่วมสามารถนำความรู้ไปปรับใช้ในการประกอบอาชีพได้จริง
หนึ่งในองค์ความรู้สำคัญคือการพัฒนารังผึ้งโพรงไทยให้เหมาะสมกับพฤติกรรมของผึ้งและสภาพแวดล้อม โดยผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.ทิพย์วรรณ สรรพสัตย์ อาจารย์คณะวิทยาศาสตร์และหัวหน้าโครงการ ร่วมกับนายประเสริฐ หาญพิศุทธิ์ เกษตรกรต้นแบบและนักนวัตกรรมชุมชน ถ่ายทอดแนวทางการพัฒนารังผึ้งให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น
รังผึ้งที่พัฒนาขึ้นมีผนังไม้ที่มีความหนาเหมาะสม เพื่อช่วยรักษาอุณหภูมิภายในรัง มีช่องเปิดด้านข้างสำหรับตรวจสอบความเป็นอยู่ของผึ้ง และออกแบบโครงสร้างให้แข็งแรงทนทาน ช่วยให้ผู้เลี้ยงสามารถสังเกตและดูแลผึ้งได้สะดวกขึ้น โดยลดการรบกวนผึ้งภายในรัง
การดูแลผึ้งให้สามารถดำรงชีวิตและขยายพันธุ์ได้อย่างต่อเนื่องเป็นหัวใจสำคัญของการเลี้ยงผึ้งโพรงไทย ผู้เลี้ยงควรให้ความสำคัญกับการรักษานางพญาและตัวอ่อนภายในรัง เพื่อให้ผึ้งมีโอกาสสร้างรังและขยายประชากรตามธรรมชาติ แนวทางดังกล่าวช่วยลดความจำเป็นในการล่อผึ้งจากธรรมชาติซ้ำ ๆ และช่วยลดภาระในการจัดการรังในระยะยาว
นอกจากการผลิตน้ำผึ้งแล้ว ผึ้งโพรงไทยยังมีบทบาทสำคัญต่อการเกษตร โดยเฉพาะสวนลำไยที่ต้องอาศัยแมลงผสมเกสร การมีผึ้งในพื้นที่เกษตรอาจช่วยเพิ่มโอกาสในการผสมเกสรและส่งเสริมการติดผล ทั้งนี้ ผลผลิตที่ได้ยังขึ้นอยู่กับปัจจัยอื่น ๆ เช่น สภาพอากาศ ความสมบูรณ์ของต้นไม้ และการจัดการสวน
สำหรับผู้ที่สนใจเลี้ยงผึ้งเพื่อสร้างรายได้เสริม น้ำผึ้งเป็นผลิตภัณฑ์หลักที่สามารถนำไปจำหน่ายได้เมื่อผึ้งผลิตน้ำผึ้งและมีปริมาณเพียงพอต่อการเก็บเกี่ยว นอกจากนี้ ยังสามารถต่อยอดเป็นผลิตภัณฑ์เพิ่มมูลค่า เช่น สบู่ เจลบำรุงผิว ครีม ผลิตภัณฑ์จากขี้ผึ้ง และน้ำผึ้งผสมสมุนไพร โดยการพัฒนาผลิตภัณฑ์ควรคำนึงถึงคุณภาพ ความปลอดภัย และความต้องการของตลาด
การพัฒนารังผึ้งยังช่วยสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้กับชุมชน โดยมีการสนับสนุนการผลิตกล่องรังจากไม้ที่นำกลับมาใช้ประโยชน์ ผ่านกลุ่มวิสาหกิจชุมชนไม้เก่าห้วยลาน ซึ่งช่วยสร้างงานให้ช่างไม้ในท้องถิ่นและเพิ่มการหมุนเวียนรายได้ภายในชุมชน
มหาวิทยาลัยพะเยามุ่งขยายผลการถ่ายทอดองค์ความรู้ไปยังเกษตรกรในจังหวัดพะเยาและพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รวม 5 จังหวัด โดยมีเป้าหมายสนับสนุนให้เกษตรกรสามารถนำเทคโนโลยีการเลี้ยงผึ้งไปปรับใช้ในพื้นที่ของตนเอง พร้อมส่งเสริมการพัฒนาฟาร์มผึ้งให้ได้มาตรฐานและเชื่อมโยงกับตลาด เพื่อเพิ่มโอกาสในการสร้างรายได้อย่างต่อเนื่อง
การเลี้ยงผึ้งโพรงไทยจึงไม่ใช่เพียงการผลิตน้ำผึ้งเพื่อจำหน่าย แต่เป็นการใช้ประโยชน์จากธรรมชาติอย่างรู้คุณค่า ทั้งในด้านการเกษตร การสร้างอาชีพ และการดูแลสิ่งแวดล้อม สำหรับผู้ที่สนใจเริ่มต้นเลี้ยงผึ้ง การเรียนรู้เทคนิคที่เหมาะสมและการดูแลผึ้งอย่างเข้าใจธรรมชาติ จะเป็นพื้นฐานสำคัญในการต่อยอดอาชีพและสร้างรายได้เสริมอย่างยั่งยืน