ยังจำบทความ “เมื่อเราเดินทางไปเพื่อกลับมา เรื่องเล่าจากเชียงตุงถึงศรีจอมเรือง” ที่ผู้เขียนเคยเล่าไว้ได้ไหมครับ หากท่านไหนยังไม่ได้อ่าน สามารถย้อนกลับไปอ่านได้อีกครั้งโดยคลิกที่ลิงก์นี้ได้เลย (อ่านบทความ) ตอนท้ายผู้เขียนทิ้งไว้ว่า “อยากจะติดตามงานวิจัยชิ้นนี้ต่อ เพราะถ้า 'กาดวัฒนธรรมอาหารเงี้ยว' ที่กำลังจะจัดขึ้นที่ชุมชนศรีจอมเรืองเกิดขึ้นได้จริง มันน่าจะเป็นหนึ่งในตัวอย่างของการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ที่ไม่ได้แค่จะขายแค่ความเก่าแก่ของชุมชนหรือวัฒนธรรม แต่กำลังสร้างอนาคตบนรากฐานที่มีอยู่จริง”

วันนี้ผู้เขียนกลับมาตามสัญญาครับ กาดที่เคยเป็นแค่ความฝัน หลังทีมวิจัยและตัวแทนชุมชนกลับจากเชียงตุงได้เกิดขึ้นจริงแล้วเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2569 ในชื่อ “กาดเงี้ยว วัดจอง” แต่พอได้พูดคุยกับตัวแทนชุมชน ผู้เขียนกลับรู้สึกว่ากาดแห่งนี้ ไม่ใช่เส้นชัยของเรื่องนี้ มันเหมือนประตูบานหนึ่งที่เปิดออก แล้วมีอะไรบางอย่างเดินเข้ามาที่เรานึกไม่ถึง ซึ่งเดี๋ยวจะเล่าให้ฟังต่อไปครับ

ก่อนไปเล่าเรื่องกาด ผู้เขียนอยากชวนย้อนกลับไปทำความรู้จัก “ชุมชนศรีจอมเรือง” อีกสักหน่อย ครั้งก่อนเราพาคนในชุมชนแห่งนี้เดินทางไปไกลถึงรัฐฉาน ครั้งนี้ลองหันกลับมาดูกันว่ารากที่พวกเขาตามหานั้นหยั่งลงในผืนดินพะเยาตั้งแต่เมื่อไหร่ และผ่านอะไรมาบ้าง

ผู้เขียนเพิ่งรู้ว่า “ศรีจอมเรือง” มีความหมายมากกว่าที่คิดไว้มากเลยครับ ซึ่งคำว่า “จอม”เป็นภาษาไทใหญ่ หมายถึงยอด ส่วนบน หรือที่อยู่อาศัยและวัด พอรวมกับคำว่า “เรือง” ที่แปลว่าความเจริญรุ่งเรือง ก็ได้ความหมายว่า “สุดยอดแห่งความรุ่งเรือง” หรือที่อยู่อาศัยที่เจริญรุ่งเรือง (ส่วนนี้ผู้เขียนได้ข้อมูลมาจากกรมศิลปากร) แต่คนในพื้นที่มักเรียกกันติดปากสั้น ๆ ว่า “วัดจอง”

ในอดีต ที่ตรงนี้เป็นป่ารกบนจอมเขาสูงริมฝั่งแม่น้ำอิง มีซากโบราณสถานที่ล่มสลายไปแล้วซ่อนอยู่ จนกระทั่งพ่อค้าชาวไทใหญ่จากรัฐฉานกับคนไทยเชื้อสายพม่า เข้ามาปักหลักทำมาหากินในเมืองพะเยา พ่อค้ากลุ่มนี้เก่งเรื่องการค้าขายมากครับ ขนสินค้าจากเมืองท่ามะละแหม่งเข้ามา จนย่านบ้านแม่ต๋ำกลายเป็นศูนย์กลางการค้าของเมืองพะเยาในยุคนั้นเลย

คนที่มาทำมาหากิน หรืออยู่อาศัยไกลบ้าน ก็มักต้องการที่พักใจ พวกเขาจึงช่วยกันสร้างวัดขึ้น เพื่อเป็นศูนย์รวมจิตใจของกลุ่มชาติพันธุ์ตัวเอง สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติระบุว่าวัดแห่งนี้ตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการในปี พ.ศ. 2436

เรื่องราวของที่นี่ไม่ได้ราบรื่นตลอดนะครับ ช่วงปี พ.ศ. 2442–2445 เกิดเหตุการณ์ “จลาจลเงี้ยว” พร้อมกับการปฏิรูปการปกครองหัวเมืองในสมัยรัชกาลที่ 5 ชาวเมืองพะเยาและชาวไทใหญ่บางส่วนต้องอพยพไปหลบภัยที่ลำปาง วัดและชุมชนถูกทิ้งร้างไปราว 2 ปี เหตุการณ์ครั้งนั้นทิ้งรอยแผลไว้ไม่น้อย ชาวไทใหญ่บางส่วนต้องเก็บตัวตนเอาไว้ไม่ให้ใครเห็น

แต่ราวปี พ.ศ. 2447 เมื่อบ้านเมืองสงบลง ผู้คนก็ทยอยกลับมาถิ่นฐานเดิม ผู้นำชุมชนในยุคนั้น ได้แก่ จองมูกร๊ง จองส่งคำ จองส่งอ่อง จองกู่ ลุงลายคำ และลุงมา ช่วยกันบูรณะวัดขึ้นใหม่จนสง่างาม แล้วไปนิมนต์พระพม่าจากลำปางมาจำพรรษาอยู่ที่วัดแห่งนี้

เวลาผ่านไป บ้านเมืองก็เปลี่ยน พอทางรถไฟขยายมาถึงหัวเมืองทางภาคเหนือ พ่อค้าชาวจีนก็เข้ามาเป็นกลุ่มทุนใหม่ ย่านการค้าย้ายจากแม่ต๋ำไปอยู่ที่หนองระบู บทบาทของชาวไทใหญ่ในเมืองพะเยาก็ค่อย ๆ จางลง พอถึงรุ่นหลานรุ่นเหลน ภาษาไทใหญ่ก็แทบจะไม่มีคนพูด การแต่งกายแบบเดิมก็แทบไม่เหลือให้เห็น สิ่งที่ยังอยู่จริง ๆ คือความเชื่อ ประเพณีทางพุทธศาสนา และที่ชัดเจนที่สุดคือ “อาหาร” เช่น ถั่วเน่าแผ่น แกงฮังเล ข้าวส้ม ยำหนัง และน้ำพริกบาลาฉ่อง ยังถูกทำกินต่อกันมาในครัวเรือน บางบ้านทำขายเป็นอาชีพ เช่น ร้านถั่วเน่ายายไฮ่ ร้านข้าวป้าอร และร้านข้าวพี่ต้อม

ผู้เขียนว่าตรงนี้น่าสนใจมากครับ เมื่อภาษาหายไปและเสื้อผ้าถูกเก็บเข้าตู้ “ครัว” กลับเป็นจุดสุดท้ายที่ยังเก็บความเป็นไทใหญ่ไว้ได้

และครัวที่ว่านี้ไม่ได้เก็บไว้ด้วยตำรานะครับ ผู้เขียนได้คุยกับ พี่นิตยา หรือที่ใคร ๆ เรียกว่า “พี่อึ่ง” แม่ค้าน้ำพริกบาลาฉ่องของชุมชน เธอเป็นคนศรีจอมเรืองรุ่นที่สาม คุณตาเดินทางมาจากเชียงตุง เมื่อถามว่าสูตรที่ทำขายทุกวันนี้ใครสอน เธอตอบสั้น ๆ ว่า “แม่ แต่ไม่ได้สอนตรง ๆ เรียนมาแบบครูพักลักจำ” ผู้เขียนเลยเข้าใจว่า ที่บอกว่า “ครัวเป็นที่เก็บความทรงจำ”

เธอยังเล่าถึงอาหารไทใหญ่ที่เห็นตอนเป็นเด็ก ทั้งแกงจิ้นลุง น้ำพริกโย้ว และแกงขี้เหล็กที่ในบ้านเรียกว่า “ตังโย้ว” ชื่อเรียกเหล่านี้คือภาษาที่ยังเหลืออยู่ในครัว แม้ภาษาพูดจะเลือนลางไปแล้วก็ตาม

ใครอ่านบทความแรกมาคงจำได้ว่า ตอนตัวแทนชุมชนไปเดินกาดเช้าที่เชียงตุง ได้เห็นการทำข้าวแรมฟืน ถั่วเน่าแผ่น และน้ำพริกบาลาฉ่อง พวกเขาพูดขึ้นมาเองว่า

อันนี้เหมือนบ้านเฮาเลย

อันนี้น่าจะเอากลับไปทำที่บ้านเฮาได้

เมื่อรู้เรื่องราวของชุมชนแล้ว สองประโยคนี้ก็มีน้ำหนักขึ้นมาอีกมาก ผู้เขียนอยากเล่าเบื้องหลังของการเดินทางครั้งนั้นจากปากพี่อึ่ง ซึ่งเป็นหนึ่งในตัวแทนชุมชนที่ได้ไปด้วยในครั้งนั้น

เธอเล่าว่าตอนไปถึงเชียงตุง “มีความสุขเหมือนได้กลับบ้าน เหมือนได้ไปเหยียบแผ่นดินเกิดของตา” แต่ก็ไม่รู้ว่าตาอยู่ที่ไหนของเชียงตุง เพราะตาเสียตั้งแต่ก่อนเธอเกิด รู้แค่ที่แม่เล่าว่าตาเป็นคนเชียงตุง ส่วนพี่สาวและพี่ชายของเธอยังทันรุ่นคุณตาอยู่ แต่เธอไม่ทัน เธอจึงตั้งจิตอธิษฐานกับคุณตาว่า ขอให้รู้หน่อยว่าตาอยู่หมู่บ้านไหน

ตอนนั่งรถตู้กลับเข้าเมือง หลังไปดูบ้านที่ทำถั่วเน่าแผ่น รถขับผ่านหมู่บ้านแห่งหนึ่ง เธอจำชื่อไม่ได้ รู้แค่ว่าน่าจะลงท้ายด้วยคำว่า “ทราย” (ผู้เขียนสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นหมู่บ้าน “ว่านซาย” อยู่ห่างจากตัวเมืองเชียงตุงราว 40 นาที เป็นหมู่บ้านของชาวไทเขิน คำว่า “บ้าน” ในภาษาไทใหญ่เรียกว่า “ว่าน”) เธอเล่าว่า          “ขนลุกมาก” ตอนผ่านหมู่บ้านนั้น และเชื่อว่าตาน่าจะมาจากที่นั่น ก่อนหนีภัยสงครามมาอยู่ที่ศรีจอมเรือง

นี่คือสิ่งที่ผู้เขียนหมายถึงว่า “เสียงของรากเหง้าที่ถูกปลุก” ไม่ใช่เรื่องของความประทับใจระหว่างทริป แต่เป็นความทรงจำกว่าร้อยปี ที่ลูกหลานแบกมาโดยไม่รู้ตัว แล้วเพิ่งได้รับการปลุกให้ตื่นขึ้น

พอกลับมา เส้นทางการทำงานระหว่างชุมชนกับทีมนักวิจัย มหาวิทยาลัยพะเยา ก็ชัดเจนขึ้นครับ ทีมวิจัยนำโดย ผศ.ดร.นิรมล พรมนิล หัวหน้าที่วิจัย พร้อมด้วย รศ.ดร.ภัทรา บุรารักษ์ ดร.เรืองรอง สุวรรณ์การ คณะบริหารธุรกิจและนิเทศศาสตร์ และอาจารย์ปวินท์ ระมิงค์วงศ์ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์และศิลปกรรมศาสตร์ ผู้เขียนเห็นว่าคำว่า “นำกลับไปทำ” ถูกทำจริงทีละขั้นตอน

• ปี 2567: ปักหมุดแหล่งเรียนรู้ “เวียงน้ำเต้า” เมืองเก่าพะเยา ให้คนในชุมชนเริ่มกลับมารู้จักอาหารและวิถีไทใหญ่ของตัวเอง ภายใต้โครงการที่นำโดย ผศ.ดร.สหัทยา วิเศษ อาจารย์ประจำมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตพะเยา ซึ่งได้ดึงคณะบริหารธุรกิจและนิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา เข้ามาร่วมขับเคลื่อน
• ปี 2568: กลุ่มสตรีวัดศรีจอมเรืองรวมตัวกันรื้อฟื้นสูตรน้ำพริกบาลาฉ่อง ผ่านทุนบริการวิชาการของคณะบริหารธุรกิจและนิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยพะเยา
• ปี 2568: กำเนิดแบรนด์ “ส่างลง” ทุกคนร่วมกันออกแบบตราสินค้าและบรรจุภัณฑ์ พัฒนาสูตร และวิเคราะห์คุณค่าทางโภชนาการ ก่อนพาน้ำพริกบาลาฉ่องและอาหารเงี้ยวออกไปให้คนนอกชุมชนได้ลิ้มลอง
• ปี 2569: เริ่มงานวิจัยระยะยาว 3 ปี ภายใต้ทุน Frontier Area-Based มหาวิทยาลัยพะเยา โดยระยะแรกพาตัวแทนชุมชนไปค้นหารากเหง้าที่เชียงตุง
• 29 ตุลาคม 2569: จัด “กาดเงี้ยว วัดจอง” ที่ชุมชนวัดศรีจอมเรือง

ผู้เขียนชอบที่โครงการนี้ ไม่ได้ให้นักวิจัยเข้ามาทำแทนชุมชน แต่ใช้กระบวนการแบบมีส่วนร่วม ให้ชุมชนเป็นคนค้นหารากเหง้าของตนเอง และเลือกเองว่าจะหยิบอะไรขึ้นมาเล่า ซึ่งตรงกับที่ ผศ.ดร.ณปภา สุวรรณรงค์ เคยพูดไว้ว่า “คำตอบอาจไม่ได้อยู่ที่การอนุรักษ์อย่างเคร่งครัด แต่อยู่ที่การพาคนกลับไปสัมผัส แล้วให้พวกเขาเลือกเองว่าจะหยิบอะไรกลับมา”

และคำว่า “เลือกเอง” ก็ไม่ใช่คำสวยหรูครับ ผู้เขียนมีหลักฐานจากปากพี่อึ่งเลย เธอเล่าว่าสินค้าที่จะนำมาขายในกาด ชุมชนคิดกันเอง ไม่มีใครมากำหนด ส่วนชื่อของกาด ก็ไม่ได้มาจากทีมวิจัย ครั้งหนึ่ง ผศ.ดร.นิรมล พรมนิล หัวหน้าทีมวิจัย ถามว่าจะตั้งชื่อกาดนี้ว่าอะไร พี่อึ่งเลยเสนอว่า ในเมื่อเป็นอาหารเงี้ยว ก็ชื่อ “กาดเงี้ยว” ไหม แล้วชาวบ้านก็เรียกวัดศรีจอมเรืองว่า “วัดจอง” อยู่แล้ว ตั้งเป็น “กาดเงี้ยว วัดจอง” เลยไหม ตกลงกันตรงนั้น ได้ชื่อนี้มาเลย

แล้วก็มาถึงกาดที่ทุกคนรอครับ “กาดเงี้ยว วัดจอง” จัดขึ้นเมื่อวันที่ 29 ตุลาคม 2569 บริเวณชุมชนวัดศรีจอมเรือง เป็นตลาดวัฒนธรรมไทใหญ่ที่ชุมชนเป็นเจ้าของเอง และเป็นการเปิดบ้านโชว์ผลงานของโครงการวิจัยนี้ ภายใต้แนวคิด “จากห้องครัวสู่กาดเงี้ยว... รากเหง้าทางวัฒนธรรมที่ซ่อนอยู่”

ในกาดมีอาหารไทใหญ่ให้เลือกซื้อและชิมมากกว่า 20 รายการ มีเวิร์กช็อป ให้ลงมือทำงานฝีมือของชาวไทใหญ่ มีการสาธิตการทำน้ำพริกบาลาฉ่อง แบบที่ทีมวิจัยและตัวแทนชุมชนเคยไปเห็นที่เชียงตุง และมีการแสดงพื้นบ้านทั้งสะล้อ ซอ ซึง และหุ่นสาย

ผู้เขียนนึกถึงคำของ ผศ.ดร.ณปภา อีกประโยคที่เคยยกมาในบทความแรกว่า กาดแห่งนี้ควรเป็น “พื้นที่ที่อาหารหนึ่งจานเล่าเรื่องบรรพบุรุษได้” ตอนนั้นผู้เขียนยังคิดว่ามันโรแมนติกไปหน่อย แต่พอรู้ว่าน้ำพริกหนึ่งกระปุก มีเรื่องของพ่อค้าจากมะละแหม่ง เรื่องเมืองร้าง เรื่องการกลับมาบูรณะวัด และเรื่องของแม่บ้านที่ช่วยกันรื้อฟื้นสูตรอาหารที่เลือนลาง ผู้เขียนก็คิดว่ามันไม่ได้โรแมนติกเกินไปเลยครับ เพราะมันเป็นแบบนั้นจริง ๆ

พี่อึ่งเองก็ไม่ได้เล่าแค่เรื่องรสชาติเท่านั้น เพราะสูตรน้ำพริกบาลาฉ่องแบบดั้งเดิมใช้น้ำมันค่อนข้างมากและคั่วไม่แห้ง เก็บได้ไม่นาน เธอจึงปรับสูตรให้ใช้น้ำมันน้อยลงและคั่วให้นานขึ้นเพื่อให้น้ำพริกแห้งมากขึ้น เป็นการ “เลือกเอง” และที่ทำให้ผู้เขียนยิ้มได้คือเสียงตอบรับจากนักท่องเที่ยว ที่ชมว่างานกาดนี้จัดได้ดี       และน่าจัดทุกเดือนหรืออย่างน้อยสัปดาห์ละครั้ง แม้เธอจะเสียดายที่ของหมดก่อนงานเลิกก็ตาม

มีอีกอย่างที่ผู้เขียนสะดุดใจ คือคำว่า “เงี้ยว” ที่ถูกใช้ตั้งเป็นชื่อกาดอย่างภาคภูมิใจ คำนี้เคยผูกอยู่กับช่วงเวลาที่ผู้คนต้องหลบหนีและปิดบังรากเหง้าของตัวเอง แต่พอถามพี่อึ่งว่าถ้ามีคนเรียกว่า “คนเงี้ยว” รู้สึกอย่างไร เธอตอบว่า “ก็เฉย ๆ นะคะ เพราะเราเป็นคนเงี้ยวจริง ๆ” เธอเป็นลูกครึ่งเงี้ยวกับคนเมือง (หรือคนเหนือ) เพิ่งมาได้ยินคำว่า “กบฏเงี้ยว” ก็ตอนโตแล้ว ไม่ได้มีความเจ็บปวดอะไรฝังอยู่ในความทรงจำ เพราะไม่เคยได้รู้ว่าประวัติศาสตร์ของบรรพบุรุษเป็นมาอย่างไร

คำตอบนี้ทำให้ผู้เขียนต้องคิดใหม่ครับ ว่าที่จริงคำ ๆ เดียวกัน ความหมายอาจหนักไม่เท่ากันในแต่ละรุ่น รุ่นที่เคยหลบซ่อนอาจรู้สึกแบบหนึ่ง รุ่นที่ไม่รู้ประวัติก็รู้สึกอีกแบบ และรุ่นนี้ที่ได้เห็นคำว่า “เงี้ยว” บนป้ายตัวโต ๆ ก็อาจรู้สึกอีกแบบ เธอเล่าถึงดาบที่คุณตาพกมาตอนหนีสงครามจากเชียงตุง แม่ก็เก็บไว้ในห้อง จนมีคนพูดว่าดาบเล่มนี้เคยสังหารคนมามาก ครอบครัวจึงนำไปเก็บไว้ที่วัด เรื่องเล่านี้ไม่ได้บอกว่าเราจะ “ปิดบังความภูมิใจ” แต่ว่ามรดกของคนที่หนีสงคราม มีทั้งส่วนที่อยากเล่าอย่างภาคภูมิ และส่วนที่อยากจะทิ้งไว้ให้ไกลตัว สิ่งที่กาดนี้ทำได้ คือเป็นพื้นที่ให้คนเงี้ยวรุ่นหลังเลือกเองว่า จะแบกคำนี้ไว้อย่างไร และผู้เขียนคิดว่านี่คือการกลับมาที่มีความหมายที่สุด

ที่ผู้เขียนอยากชวนทุกท่านมองตรงนี้ สิ่งที่งอกขึ้นมาในกาดวันนั้นไม่ได้มีแค่อาหารครับ

พี่อึ่งเล่าว่า สิ่งที่เธอไม่ได้นึกถึงเลยคือ ฟ้อนนก ฟ้อนโต ฟ้อนดาบ และกองซิ้งย้อง ซึ่งเธอเคยเห็นเมื่อตอนที่เธอเป็นเด็กที่วัดจอง พอได้เห็นสิ่งนี้อีกครั้งก็ดีใจ และทำให้เธอย้อนนึกไปถึงรุ่นพ่อรุ่นแม่ ส่วนคนที่ฟ้อนดาบในงานวันนั้นคือยายเพ็ญ ลูกพี่ลูกน้องของเธอเอง ซึ่งยายเพ็ญเกิดทันรุ่นคุณตา “ส่างลง” และได้รับการสอนฟ้อนแบบไทใหญ่มาตั้งแต่ตอนนั้น ยายเพ็ญไม่ได้ฟ้อนมานานแล้ว ปัจจุบันนี้ยายเพ็ญอยู่กรุงเทพกับลูก และเดินทางมาเพื่องานนี้โดยเฉพาะ เธอเป็นคนเดียวในชุมชนที่ยังฟ้อนได้ ผู้เขียนอดคิดไม่ได้ว่า ถ้าไม่มีกาดแห่งนี้ คงไม่มีเหตุผลให้ใครชวนเธอกลับมา และคงไม่มีใครรู้ว่าท่าฟ้อนเหล่านั้นยังเหลืออยู่ และในชุมชนเองก็ได้เริ่มคุยกันเรื่องการสร้าง “พิพิธภัณฑ์เงี้ยว” ที่วัดจอง เพื่อเก็บรูปเก่าและของโบราณ เพราะกลัวคนรุ่นใหม่จะไม่เห็นคุณค่า และคนในชุมชนคนอื่น ๆ ทั้งหมดนี้ไม่ได้อยู่ในแผนของทีมนักวิจัยเรื่องน้ำพริกบาลาฉ่อง แต่มันเกิดขึ้นเพราะมีพื้นที่ให้มันเกิด

พออ่านมาถึงตรงนี้ ผู้เขียนเลยมองว่า ถ้าอาหารคือประตูบานแรก สิ่งที่ตามมาก็คือการแสดง เครื่องแต่งกาย ประเพณี ศิลปะ งานเขียน และภาษา ซึ่งทุกอย่างมีเจ้าของอยู่แล้วในชุมชน เพียงแต่ที่ผ่านมาไม่มีพื้นที่ให้ออกมาก็เท่านั้นเอง

ในบทความแรก เชียงตุงเปรียบเหมือนกระจกบานใหญ่ที่ทำให้คนศรีจอมเรืองเห็นรากของตัวเอง ครั้งนี้ผู้เขียนเห็นกระจกอีกบานหนึ่งอยู่ภายในงาน นั่นคืออาหารและวัฒนธรรม โดยเฉพาะน้ำพริกบาลาฉ่อง ที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวไทใหญ่ มันไม่ใช่แค่น้ำพริก แต่เป็นกระจกสะท้อนตัวตนและการมีอยู่ของชาวไทใหญ่

ตอนนี้ชาวบ้านไม่ได้แค่ไปส่องกระจกที่เมืองอื่นแล้วครับ แต่กำลังสร้างกระจกขึ้นเองที่บ้าน ให้ลูกหลานและคนที่แวะมาเยือนได้เห็นตัวตนของพวกเขาด้วย

ผู้เขียนเคยตั้งคำถามว่า “ถ้ากาดนี้เกิดขึ้นได้จริงจะเป็นอย่างไร” ตอนนี้ได้คำตอบแล้วครับ กาดเกิดขึ้นจริง และไม่ได้เป็นแค่งานรื่นเริงที่จัดขึ้นมา พอจบแล้วก็แยกย้าย แต่เป็นหมุดหมายแรกของการเดินทางอีก 3 ปี ที่ตั้งใจให้ทุนวัฒนธรรมนี้กลายเป็นรายได้ของชุมชน ให้พืชพื้นถิ่นที่ใช้ทำอาหารไทใหญ่ไม่หายไปไหน และให้ชุมชนมีองค์กรของตัวเองที่สามารถเดินต่อไปได้ แม้วันหนึ่งทีมวิจัยจะไม่ได้อยู่ข้าง ๆ แล้วก็ตาม

เรื่องหลังสุดนี้ พี่อึ่งพูดตรงมากครับ เธอบอกว่าถ้าจะจัดทุกเดือนหรือทุกสัปดาห์อย่างที่นักท่องเที่ยวอยากได้ ชุมชนต้องลงมือทำเอง เพราะมหาวิทยาลัยไม่ได้มีงบสนับสนุนตลอดเวลา และเธอก็มั่นใจว่า “ชุมชนสามารถทำได้” เพราะคณะกรรมการของชุมชนและชาวบ้านต่างก็เข้มแข็ง ตอนนี้กำลังคุยกันกับผู้นำชุมชนถึงทิศทางการทำงานต่อไปในอนาคตอยู่

ก่อนจบการสนทนา เธอฝากคำขอบคุณถึงทีมวิจัยไว้ว่า ตั้งแต่เริ่มทำน้ำพริกบาลาฉ่อง ปรับสูตร คิดวิธีถนอมอาหารให้เก็บได้นานขึ้น จนถึงออกแบบแพคเกจจิ้ง และบอกว่าชาวบ้านบางคนเริ่มมีอาชีพจากตลาดแห่งนี้แล้ว “เธอสรุปสั้น ๆ ว่า กาดแห่งนี้มันประสบความสำเร็จจริง ๆ”

แต่ผู้เขียนอยากรับ “คำท้า” ที่พี่อึ่งทิ้งไว้ด้วย เธอบอกว่า อยากให้ทีมนักวิจัยไปต่อที่ “จิ้นลุง”เพราะตอนนี้งานวิจัยโฟกัสที่บาลาฉ่อง และถ้าได้กลับไปเชียงตุงอีก เธออยากเห็น ข้าวซอยน้อย อาหารไทใหญ่ที่คล้าย ๆ กับข้าวเกรียบปากหม้อบ้านเรา ซึ่งหายไปจากศรีจอมเรืองแล้ว คนที่ทำเป็นคือรุ่นที่หนึ่งและรุ่นที่สอง ซึ่งในชุมชนตอนนี้แทบไม่เหลือ ส่วนที่เหลือก็อายุมากแล้ว

ผู้เขียนจึงอยากต่อคำท้านั้นกับทีมนักวิจัยอีกหน่อยว่า ถ้ากาดคือเครื่องมือ ตัวชี้วัดความสำเร็จก็ไม่ควรมีแค่จำนวนคนที่มาหรือยอดขาย แต่ควรถามว่า มีกี่คนที่เราไม่เคยรู้จักมาก่อน กล้าที่จะก้าวออกมาแล้วบอกว่า “ฉันทำสิ่งนี้ได้” ทีมวิจัยจะออกแบบกาดครั้งต่อไปให้มี “ลานเปิด” รับสิ่งที่ยังไม่อยู่ในแผน ไม่ว่าจะเป็นผ้า ภาษา พิธีกรรม ศิลปะ หรืองานเขียนได้หรือไม่ และจะบันทึกความรู้ของผู้เฒ่ารุ่นที่สองที่ยังเหลืออยู่อย่างเร่งด่วนอย่างไร ก่อนที่สูตรอย่างข้าวซอยน้อยจะหายไปพร้อมกับพวกเขา

ย้อนไปร้อยกว่าปีก่อน บรรพบุรุษชาวศรีจอมเรืองเคยกลับมาบูรณะวัดที่เคยถูกทิ้งร้าง วันนี้ลูกหลานของพวกเขาเดินทางไปที่เชียงตุง แล้วกลับมาบูรณะสิ่งที่เริ่มจางหายไป คราวนี้ไม่ใช่โบสถ์วิหารหรือสิ่งปลูกสร้าง แต่เป็นความทรงจำ รสชาติของอาหาร และความภาคภูมิใจในความเป็นไทใหญ่ของตัวเอง

ผู้เขียนคิดว่าประโยคที่ว่า “บางครั้ง เราต้องเดินทางไกล เพื่อกลับมาเข้าใจว่า สิ่งที่มีค่าที่สุด อาจอยู่ในชุมชนของเรามาโดยตลอด” ตอนนี้ไม่ได้เป็นแค่คำคมแล้วครับ มันเกิดขึ้นจริงที่กาดเงี้ยว วัดจอง

ใครพลาดกาดครั้งนี้ก็ไม่ต้องเสียดายนะครับ เพราะในเดือนกุมภาพันธ์ 2570 ที่จะถึงนี้ กาดเงี้ยว วัดจอง จะกลับมาอีกครั้ง และต่อไปจะจัดขึ้นทุกช่วงเทศกาลของวัด ท่านไหนสนใจ ติดตามความเคลื่อนไหวได้ที่เพจ   “บาลาฉ่อง By ส่างลง” แล้วแวะไปชิมน้ำพริกบาลาฉ่องที่ชุมชนศรีจอมเรืองสักคำ แล้วฟังเรื่องที่อาหารจานนั้นอยากจะเล่าให้ฟัง

และครั้งหน้า เมื่ออาหารจานไหนวางอยู่ตรงหน้า ผู้เขียนอยากชวนให้ทุกท่านลองนึกถึงเรื่องราวที่ซ่อนอยู่ในจานนั้นด้วย เหมือนที่น้ำพริกหนึ่งกระปุกพาผู้เขียนย้อนกลับไปเจอเรื่องราวกว่าร้อยปีของชุมชนแห่งนี้ครับ